KAMU İÇ KONTROL SİSTEMİ
5018 Sayılı Kanun Çerçevesinde Kurumsal Yönetim, Uygulama ve Sorumluluk Standartları
1. Kamu Yönetiminde Değişim ve İç Kontrol İhtiyacı
Kamu yönetiminde özellikle 1980'li yıllardan bu yana yaşanan ve 21. yüzyılda hız kazanan küresel değişim ve dönüşümler çerçevesinde, geleneksel bürokratik yapılardan uzak, daha etkin ve verimli yönetim modellerine ihtiyaç duyulmuştur. Bu doğrultuda; yönetim sorumluluğuna dayalı yerinden yönetim, kurumsal yönetişim, katılımcılık, risk yönetimi, stratejik yönetim, saydamlık ve hesap verebilirlik ilkelerini esas alan Yeni Kamu Yönetimi (YKY) anlayışına geçilmiştir.
Yeni Kamu Yönetimi anlayışının kamu mali sistemine kazandırdığı en kritik uygulamalardan biri İç Kontrol Sistemidir. Türk kamu mali yönetimini uluslararası standartlara ve Avrupa Birliği müfreatına uyumlu hale getirmek amacıyla 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu 2003 yılı sonunda kabul edilmiş ve 2006 yılında tam olarak yürürlüğe girmiştir. Bu kanun ile kamu idarelerinde iç kontrol sisteminin kurulması ve işletilmesi yasal bir zorunluluk haline getirilmiştir.
2. İç Kontrolün Tanımı ve Niteliği
| 5018 Sayılı Kanun (Madde 55) Uyarınca İç Kontrol Tanımı İç Kontrol; idarenin amaçlarına, belirlenmiş politikalara ve mevzuata uygun olarak: • Faaliyetlerin etkili, ekonomik ve verimli yürütülmesini, • Varlık ve kaynakların korunmasını, • Muhasebe kayıtlarının doğru ve tam olarak tutulmasını, • Mali bilgi ve yönetim sisteminin zamanında ve güvenilir üretilmesini, sağlamak amacıyla idare tarafından oluşturulan organizasyon, yöntem, süreç ve iç denetimi kapsayan mali ve diğer kontroller bütünüdür. |
Kapsam ve Yaygın Yanılgılar
• İç kontrol sadece mali iş ve işlemleri mi kapsar?
Hayır. İç kontrol sadece mali işlemleri kapsamaz. İdarenin stratejik amaçlarından, tüm faaliyet ve süreçlerine kadar hedeflere ulaşmayı ve kaynak kullanımını etkileyen tüm süreçler iç kontrolün konusunu oluşturur.
• İç kontrol ön mali kontrolden mi ibarettir?
Hayır. Ön mali kontrol yalnızca harcama öncesi mali karar ve işlemler üzerinde yapılan spesifik bir kontroldür. İç kontrol ise kurumsal yapının, operasyonların ve tüm süreçlerin bütününü kapsayan sistemik bir yönetim anlayışıdır.
3. İç Kontrolün Temel Amaçları
| Temel Hedef / Amaç | Açıklama ve Sağlanan Fayda |
| Mali Etkinlik ve Verimlilik | Kamu gelir, gider, varlık ve yükümlülüklerinin etkili, ekonomik ve verimli bir şekilde yönetilmesini sağlamak. |
| Mevzuata Uygunluk ve Önleme | Kamu idarelerinin kanunlara ve ilgili düzenlemelere uygun faaliyet göstermesini sağlamak, usulsüzlük ve yolsuzluğu önlemek. |
| Güvenilir Raporlama | Karar alma ve izleme mekanizmaları için düzenli, zamanında, doğru ve güvenilir bilgi ve rapor akışı sağlamak. |
| Varlıkların Korunması | Kamu varlıklarının kötüye kullanılmasını, israf edilmesini önlemek ve her türlü kayba karşı muhafaza etmek. |
4. Yasal Mevzuat ve Dayanaklar
İç kontrol sisteminin normatif çerçevesini oluşturan temel kanun, yönetmelik ve tebliğler aşağıda listelenmiştir:
- 5018 Sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu
- 5436 Sayılı Kanun ve 5628 Sayılı Kanun Düzenlemeleri
- İç Kontrol ve Ön Mali Kontrole İlişkin Usul ve Esaslar
- Strateji Geliştirme Birimlerinin Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik
- İç Denetçilerin Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik
- Kamu İç Kontrol Standartları Tebliği
- Kamu İç Kontrol Standartlarına Uyum Eylem Planı Rehberi
5. Kurumsal Rol ve Sorumluluk Dağılımı
İç kontrol, yönetim sorumluluğunu esas almakla birlikte idarenin tüm kademelerinin katılımını gerektirir. Mevzuat uyarınca aktörlerin yetki ve sorumlulukları şu şekildedir:
| Paydaş / Aktör | Sorumluluk ve Görev Tanımı |
| Üst Yönetici (Rektör / Vali / Müsteşar vb.) | İç kontrol sisteminin kurulması, gerekli talimatların verilmesi, uygulamaların izlenmesi ve gerekli tedbirlerin alınmasından ana sorumludur. |
| Harcama Birimleri (Daire Bşk. / Fakülteler) | Kendi birimlerinde iç kontrolü oluşturmak, uygulamak, yürütmek ve üst yöneticiye hesap vermekle yükümlüdür. |
| Strateji Geliştirme Birimi (SGB) | İç kontrol çalışmalarını koordine etmek, harcama birimlerine teknik destek ve rehberlik/danışmanlık sağlamakla görevlidir. |
| İç Denetçiler | Sistemin etkinliğini bağımsız olarak değerlendirmek, denetlemek ve üst yöneticiye raporlamakla görevlidir. |
6. Kamu İç Kontrol Bileşenleri ve Standart Yapısı
Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan Kamu İç Kontrol Standartları Tebliği ile idarelerde standart bir yapının kurulması hedeflenmiştir. Sistem; COSO (Committee of Sponsoring Organizations) modeline uygun olarak 5 temel bileşen, 18 standart ve 79 genel şarttan oluşmaktadır.
| Bileşen Adı | Standart Sayısı | Kapsanan Standartlar |
| 1. Kontrol Ortamı | 4 Standart (26 Genel Şart) | • Etik Değerler ve Dürüstlük • Misyon, Organizasyon Yapısı ve Görevler • Personelin Yeterliliği ve Performansı • Yetki Devri |
| 2. Risk Değerlendirme | 2 Standart (9 Genel Şart) | • Planlama ve Programlama • Risklerin Belirlenmesi ve Değerlendirilmesi |
| 3. Kontrol Faaliyetleri | 6 Standart (17 Genel Şart) | • Kontrol Stratejileri ve Yöntemleri • Prosedürlerin Belirlenmesi ve Belgelendirilmesi • Görevler Ayrılığı • Hiyerarşik Kontroller • Faaliyetlerin Sürekliliği • Bilgi Sistemleri Kontrolleri |
| 4. Bilgi ve İletişim | 4 Standart (20 Genel Şart) | • Bilgi ve İletişim • Raporlama • Kayıt ve Dosyalama Sistemi • Hata, Usulsüzlük ve Yolsuzlukların Bildirilmesi |
| 5. İzleme | 2 Standart (7 Genel Şart) | • İç Kontrolün Değerlendirilmesi • İç Denetim |
Bileşenlerin Detaylı İncelemesi
1. Kontrol Ortamı Standartları
Kontrol ortamı, iç kontrolün diğer tüm bileşenlerine temel teşkil eden genel kurumsal çerçevedir. Yöneticilerin ve çalışanların iç kontrole olumlu yaklaşımı, etik ilkelere bağlılığı ve dürüstlük anlayışı esastır. Performans odaklı yönetim anlayışıyla görevler, yetki ve sorumluluklar liyakat sahibi kişilere devredilir.
2. Risk Değerlendirme Standartları
İdarenin stratejik amaç ve hedeflerine ulaşmasını engelleyebilecek iç ve dış kaynaklı risklerin tespiti, analiz edilmesi ve gerekli önlemlerin belirlenmesi sürecidir. Değişen koşullara uyum sağlayan dinamik ve sürekli bir faaliyettir.
3. Kontrol Faaliyetleri Standartları
Belirlenen risklerin yönetilmesi ve kurumsal hedeflere ulaşılması amacıyla oluşturulan politika, prosedür ve uygulamalardır. Önleyici, tespit edici ve düzeltici tüm kontrolleri kapsar (Görevler ayrılığı, hiyerarşik onaylar, bilgi sistemi kontrolleri vb.).
4. Bilgi ve İletişim Standartları
Kurum içi ve dışı gerekli bilgilerin, yetkililere ve çalışanlara işlerini yapabilmeleri ve sorumluluklarını yerine getirebilmeleri için doğru formatta ve zamanında iletilmesini sağlayan bilgi, kayıt ve raporlama sistemidir.
5. İzleme Standartları
İç kontrol sisteminin tasarım kalitesini ve işleyiş etkinliğini değerlendirmek üzere yürütülen sürekli gözden geçirme, özdeğerlendirme ve iç denetim faaliyetlerinin bütünüdür.
KAMU İÇ KONTROL SİSTEMİ
5018 Sayılı Kanun Çerçevesinde Kurumsal Yönetim, Uygulama ve
Sorumluluk Standartları
1. Kamu Yönetiminde Değişim ve İç Kontrol İhtiyacı
Kamu yönetiminde özellikle 1980'li yıllardan bu yana yaşanan ve
21. yüzyılda hız kazanan küresel değişim ve dönüşümler çerçevesinde, geleneksel
bürokratik yapılardan uzak, daha etkin ve verimli yönetim modellerine ihtiyaç
duyulmuştur. Bu doğrultuda; yönetim sorumluluğuna dayalı yerinden yönetim,
kurumsal yönetişim, katılımcılık, risk yönetimi, stratejik yönetim, saydamlık
ve hesap verebilirlik ilkelerini esas alan Yeni Kamu Yönetimi (YKY) anlayışına
geçilmiştir.
Yeni Kamu Yönetimi anlayışının kamu mali sistemine kazandırdığı
en kritik uygulamalardan biri İç Kontrol Sistemidir. Türk kamu mali yönetimini
uluslararası standartlara ve Avrupa Birliği müfreatına uyumlu hale getirmek
amacıyla 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu 2003 yılı sonunda
kabul edilmiş ve 2006 yılında tam olarak yürürlüğe girmiştir. Bu kanun ile kamu
idarelerinde iç kontrol sisteminin kurulması ve işletilmesi yasal bir
zorunluluk haline getirilmiştir.
2. İç Kontrolün Tanımı ve Niteliği
|
5018 Sayılı Kanun (Madde 55)
Uyarınca İç Kontrol Tanımı
İç Kontrol;
idarenin amaçlarına, belirlenmiş politikalara ve mevzuata uygun olarak:
•
Faaliyetlerin etkili, ekonomik ve verimli yürütülmesini,
• Varlık ve
kaynakların korunmasını,
• Muhasebe
kayıtlarının doğru ve tam olarak tutulmasını,
• Mali bilgi
ve yönetim sisteminin zamanında ve güvenilir üretilmesini,
sağlamak
amacıyla idare tarafından oluşturulan organizasyon, yöntem, süreç ve iç
denetimi kapsayan mali ve diğer kontroller bütünüdür.
|
Kapsam ve Yaygın Yanılgılar
• İç kontrol
sadece mali iş ve işlemleri mi kapsar?
Hayır. İç
kontrol sadece mali işlemleri kapsamaz. İdarenin stratejik amaçlarından, tüm
faaliyet ve süreçlerine kadar hedeflere ulaşmayı ve kaynak kullanımını
etkileyen tüm süreçler iç kontrolün konusunu oluşturur.
• İç kontrol ön
mali kontrolden mi ibarettir?
Hayır. Ön mali
kontrol yalnızca harcama öncesi mali karar ve işlemler üzerinde yapılan
spesifik bir kontroldür. İç kontrol ise kurumsal yapının, operasyonların ve tüm
süreçlerin bütününü kapsayan sistemik bir yönetim anlayışıdır.
3. İç Kontrolün Temel Amaçları
|
Temel Hedef / Amaç
|
Açıklama ve Sağlanan Fayda
|
|
Mali Etkinlik ve Verimlilik
|
Kamu gelir, gider, varlık ve yükümlülüklerinin etkili,
ekonomik ve verimli bir şekilde yönetilmesini sağlamak.
|
|
Mevzuata Uygunluk ve Önleme
|
Kamu idarelerinin kanunlara ve ilgili düzenlemelere uygun
faaliyet göstermesini sağlamak, usulsüzlük ve yolsuzluğu önlemek.
|
|
Güvenilir Raporlama
|
Karar alma ve izleme mekanizmaları için düzenli, zamanında,
doğru ve güvenilir bilgi ve rapor akışı sağlamak.
|
|
Varlıkların Korunması
|
Kamu varlıklarının kötüye kullanılmasını, israf edilmesini
önlemek ve her türlü kayba karşı muhafaza etmek.
|
4. Yasal Mevzuat ve Dayanaklar
İç kontrol sisteminin normatif
çerçevesini oluşturan temel kanun, yönetmelik ve tebliğler aşağıda
listelenmiştir:
·
5018 Sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu
·
5436 Sayılı Kanun ve 5628 Sayılı Kanun Düzenlemeleri
·
İç Kontrol ve Ön Mali Kontrole İlişkin Usul ve Esaslar
·
Strateji Geliştirme Birimlerinin Çalışma Usul ve Esasları
Hakkında Yönetmelik
·
İç Denetçilerin Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik
·
Kamu İç Kontrol Standartları Tebliği
·
Kamu İç Kontrol Standartlarına Uyum Eylem Planı Rehberi
5. Kurumsal Rol ve Sorumluluk Dağılımı
İç kontrol, yönetim sorumluluğunu
esas almakla birlikte idarenin tüm kademelerinin katılımını gerektirir. Mevzuat
uyarınca aktörlerin yetki ve sorumlulukları şu şekildedir:
|
Paydaş / Aktör
|
Sorumluluk ve Görev Tanımı
|
|
Üst Yönetici (Rektör / Vali /
Müsteşar vb.)
|
İç kontrol sisteminin kurulması, gerekli talimatların
verilmesi, uygulamaların izlenmesi ve gerekli tedbirlerin alınmasından ana
sorumludur.
|
|
Harcama Birimleri (Daire Bşk. /
Fakülteler)
|
Kendi birimlerinde iç kontrolü oluşturmak, uygulamak, yürütmek
ve üst yöneticiye hesap vermekle yükümlüdür.
|
|
Strateji Geliştirme Birimi
(SGB)
|
İç kontrol çalışmalarını koordine etmek, harcama birimlerine
teknik destek ve rehberlik/danışmanlık sağlamakla görevlidir.
|
|
İç Denetçiler
|
Sistemin etkinliğini bağımsız olarak değerlendirmek,
denetlemek ve üst yöneticiye raporlamakla görevlidir.
|
6. Kamu İç Kontrol Bileşenleri ve Standart Yapısı
Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanan Kamu İç Kontrol
Standartları Tebliği ile idarelerde standart bir yapının kurulması
hedeflenmiştir. Sistem; COSO (Committee of Sponsoring Organizations) modeline
uygun olarak 5 temel bileşen, 18 standart ve 79 genel şarttan oluşmaktadır.
|
Bileşen Adı
|
Standart Sayısı
|
Kapsanan Standartlar
|
|
1. Kontrol Ortamı
|
4 Standart
(26 Genel Şart)
|
• Etik Değerler ve Dürüstlük
• Misyon, Organizasyon Yapısı ve Görevler
• Personelin Yeterliliği ve Performansı
• Yetki Devri
|
|
2. Risk Değerlendirme
|
2 Standart
(9 Genel Şart)
|
• Planlama ve Programlama
• Risklerin Belirlenmesi ve Değerlendirilmesi
|
|
3. Kontrol Faaliyetleri
|
6 Standart
(17 Genel Şart)
|
• Kontrol Stratejileri ve Yöntemleri
• Prosedürlerin Belirlenmesi ve Belgelendirilmesi
• Görevler Ayrılığı
• Hiyerarşik Kontroller
• Faaliyetlerin Sürekliliği
• Bilgi Sistemleri Kontrolleri
|
|
4. Bilgi ve İletişim
|
4 Standart
(20 Genel Şart)
|
• Bilgi ve İletişim
• Raporlama
• Kayıt ve Dosyalama Sistemi
• Hata, Usulsüzlük ve Yolsuzlukların Bildirilmesi
|
|
5. İzleme
|
2 Standart
(7 Genel Şart)
|
• İç Kontrolün Değerlendirilmesi
• İç Denetim
|
Bileşenlerin Detaylı İncelemesi
1. Kontrol
Ortamı Standartları
Kontrol ortamı, iç kontrolün diğer tüm bileşenlerine temel
teşkil eden genel kurumsal çerçevedir. Yöneticilerin ve çalışanların iç
kontrole olumlu yaklaşımı, etik ilkelere bağlılığı ve dürüstlük anlayışı
esastır. Performans odaklı yönetim anlayışıyla görevler, yetki ve sorumluluklar
liyakat sahibi kişilere devredilir.
2. Risk
Değerlendirme Standartları
İdarenin stratejik amaç ve hedeflerine ulaşmasını
engelleyebilecek iç ve dış kaynaklı risklerin tespiti, analiz edilmesi ve
gerekli önlemlerin belirlenmesi sürecidir. Değişen koşullara uyum sağlayan
dinamik ve sürekli bir faaliyettir.
3. Kontrol
Faaliyetleri Standartları
Belirlenen risklerin yönetilmesi ve kurumsal hedeflere
ulaşılması amacıyla oluşturulan politika, prosedür ve uygulamalardır. Önleyici,
tespit edici ve düzeltici tüm kontrolleri kapsar (Görevler ayrılığı, hiyerarşik
onaylar, bilgi sistemi kontrolleri vb.).
4. Bilgi ve
İletişim Standartları
Kurum içi ve dışı gerekli bilgilerin, yetkililere ve çalışanlara
işlerini yapabilmeleri ve sorumluluklarını yerine getirebilmeleri için doğru
formatta ve zamanında iletilmesini sağlayan bilgi, kayıt ve raporlama
sistemidir.
5. İzleme
Standartları
İç kontrol sisteminin tasarım kalitesini ve işleyiş etkinliğini
değerlendirmek üzere yürütülen sürekli gözden geçirme, özdeğerlendirme ve iç
denetim faaliyetlerinin bütünüdür.